Radosław L. Kwaśnicki, Piotr Letolc: Nadzór finansowy sięga do kieszeni menedżerów
W 2026 roku Komisja Nadzoru Finansowego nałożyła już ponad 20 kar bezpośrednio na członków kadr menedżerskich, a nie tylko na instytucje.
Sankcje nakładane przez Komisję Nadzoru Finansowego dotyczą naruszeń obowiązków informacyjnych, braku nadzoru lub ignorowania nieprawidłowości. Filozofia stojąca za zwiększeniem liczby kar nałożonych na osoby fizyczne jest prosta: kara na instytucję uderza w akcjonariuszy, a nie w osoby faktycznie odpowiedzialne za naruszenie. Sankcja bezpośrednio na prezesa czy członka rady nadzorczej ma znacznie silniejszy efekt prewencyjny.
Na dobre zaczęło się od rozliczania głośnych afer, przede wszystkim GetBacku, gdzie kary na byłych członków zarządu windykatora sięgały nawet kilku milionów złotych, a na członków rady nadzorczej – kilkuset tysięcy złotych. To wtedy, między 2019 a 2021 rokiem, KNF zaczęła tworzyć praktykę, w której odpowiedzialność osobista nie jest wyjątkiem, lecz naturalnym dopełnieniem.
Tylko od początku 2026 r. Komisja zdążyła nałożyć ponad dwadzieścia kar na menedżerów. Ukaranani mogą się odwoływać i niejednokrotnie udaje im się kary obniżyć, mimo to ogólny trend jest jednoznaczny: KNF coraz częściej wychodzi poza ramy odpowiedzialności samej instytucji i szuka odpowiedzialności konkretnego człowieka.
Nowe narzędzie KNF
Żeby KNF mogła robić to, co robi dziś, potrzebowała odpowiednich narzędzi. Otrzymała je ustawą z 16 sierpnia 2023 r., która znowelizowała kilkadziesiąt aktów prawnych regulujących rynek finansowy. Komisja ma dziś do dyspozycji kilka sposobów obliczania kar – sztywną kwotę maksymalną, procent rocznego przychodu podmiotu, wielokrotność osiągniętej korzyści lub unikniętej straty – i w praktyce sięga po ten, który boli najbardziej.
Rozbudowano też i doprecyzowano katalog przepisów pozwalających karać bezpośrednio osoby fizyczne zasiadające w organach podmiotów nadzorowanych. To nie jest zmiana kosmetyczna. To systemowa przebudowa, po której KNF ma więcej amunicji i mniej ograniczeń.
Bez winy, ale z odpowiedzialnością
Karanie przez KNF różni się od odpowiedzialności karnej czy cywilnej – brak tu pojęcia winy w rozumieniu prawa karnego czy cywilnego. Nie trzeba udowadniać zamiaru ani niedbalstwa. Wystarczy sam fakt naruszenia przepisów oraz możliwość przypisania go konkretnej osobie. Członkowie zarządów instytucji nadzorowanych muszą wykazywać się odpowiednią wiedzą, doświadczeniem i umiejętnościami, często ich powołanie wymaga zgody KNF.
KNF dysponuje dwuetapowym mechanizmem odpowiedzialności: najpierw karze podmiot nadzorowany, potem w odrębnym postępowaniu sięga po osobę fizyczną. W drugim postępowaniu nie bada się już, czy naruszenie miało miejsce – bada się wagę i okoliczności naruszenia prawa przez konkretną osobę.
Ugody z KNF
Ustawa z 2023 r. wprowadziła instytucję układu, który daje możliwość istotnego złagodzenia kary. Pozwala on na obniżenie kary pieniężnej od 20 proc. do 90 proc., a gdy podmiot sam zgłasza naruszenie i przedstawia wszelkie istotne informacje, dolny próg rośnie do 30 proc. W nadzwyczajnych okolicznościach łagodzących KNF może odstąpić od kary w ogóle.
To rodzaj administracyjnej ugody: przestań łamać prawo, opowiedz nam o wszystkim, a my obniżymy ci karę. Przyjęcie układu automatycznie oznacza zrzeczenie się prawa do odwołania. Środki z kar pieniężnych zasilają Fundusz Edukacji Finansowej, finansując kampanie i programy edukacyjne.
Realne ryzyko zawodowe
Trend, który trzy-cztery lata temu opisywano jako zmianę podejścia, dziś jest już faktem dokonanym. Dla członków zarządów i rad nadzorczych instytucji finansowych oznacza to jedno: odpowiedzialność indywidualna staje się realnym ryzykiem zawodowym. KNF nie waha się sięgać po najwyższe sankcje, a ma do dyspozycji szerszy wachlarz narzędzi niż kiedykolwiek wcześniej.
Jak podkreślają eksperci, warto się od kar odwoływać, ale jeszcze lepiej – nie dopuszczać do nieprawidłowości. Era pobłażliwości dla piastunów spółek nadzorowanych przez KNF się zakończyła.