Analityk prawny FOR: Nie mamy czasu na kolejne przepychanki. Czas na reset konstytucyjny
Analityk prawny Forum Obywatelskiego Rozwoju zaproponował trzy filary nowego modelu funkcjonowania Trybunału Konstytucyjnego, mającego zakończyć dekadę kryzysu ustrojowego i osłabiającego pozycję Polski na arenie międzynarodowej.
Sceny z udziałem policji na terenie siedziby Trybunału Konstytucyjnego czy prezydenta przepychającego się z częścią sędziów sądu konstytucyjnego przypominają raczej republikę bananową niż 20. gospodarkę świata. Analityk prawny Forum Obywatelskiego Rozwoju Eryk Ziędalski wskazuje, że trwałe przywrócenie autorytetu TK nie jest możliwe przy zastosowaniu dotychczasowych metod, które prowadzą jedynie do kolejnych prób wymiany składu i utrwalania chaosu prawnego.
W obecnej sytuacji międzynarodowej taki chaos jest wymarzonym scenariuszem dla Moskwy. Dlatego uporządkowanie sprawy wymaga porozumienia wykraczającego poza istniejące podziały. Współcześni analitycy i organizacje społeczne apelują o reset konstytucyjny, który mógłby przeciąć węzeł gordyjski zmagania się z problemem od lat.
Trzy filary nowego modelu
Forum Obywatelskiego Rozwoju przygotowało propozycję rozwiązań eliminujących trzy główne mankamenty obecnego modelu. Są to: możliwość wyboru do TK polityków, w tym czynnych parlamentarzystów; możliwość blokowania obsady Trybunału przez zwlekanie Sejmu lub odmowę odebrania ślubowania; oraz możliwość blokowania orzeczeń TK przez władzę wykonawczą.
Aby zapobiec zdominowaniu Trybunału przez jeden obóz polityczny, propozycja zakłada wprowadzenie stałego, otwartego i jawnego naboru kandydatów na sędziów prowadzonego przez marszałka Senatu. Spory dotyczące wpisu na listę kandydatów rozstrzygałby w krótkim terminie Sąd Najwyższy.
Sędziów TK wyłaniałyby wspólnie trzy władze: Sejm, prezydent oraz ogół sędziów, którzy głosowaliby w wyborach bezpośrednich, równych i tajnych. Jeden z organów wskazywałby dwóch kandydatów, a inny wybierałby spośród nich sędziego – zgodnie z kolejnością określoną w konstytucji.
Aby zaproponowany model mógł sprawnie funkcjonować, konieczne jest wprowadzenie mechanizmów chroniących przed obstrukcją. Jeżeli dany organ nie wskazałby dwóch kandydatów w ciągu dwóch miesięcy, marszałek Senatu losowałby ich z publicznej listy. Gdyby natomiast uprawniony organ nie wybrał sędziego w ciągu miesiąca, marszałek Senatu losowałby go spośród dwóch przedstawionych kandydatów.
Mechanizmy ochronne i przejście
Aby zapobiec blokowaniu ślubowania, sędzia składałby je przed organem, który go wybrał, a w przypadku wyboru przez środowisko sędziowskie – przed Pierwszym Prezesem Sądu Najwyższego. W razie bezczynności ślubowanie mogłoby zostać złożone przed zgromadzeniem ogólnym sędziów TK.
Z kolei w przypadku nieogłoszenia orzeczenia TK w dzienniku urzędowym, prezes Trybunału mógłby ogłosić je w urzędowym zbiorze orzeczeń TK, z równoważnym skutkiem prawnym. Odrębnego uregulowania wymagałby również okres przejściowy, optymalnym rozwiązaniem byłoby przeniesienie wszystkich obecnych sędziów w stan spoczynku z chwilą wyłonienia pełnego, 15-osobowego składu nowego TK.
Kadencje nowych sędziów zostałyby na początku jednorazowo zróżnicowane i wynosiłyby od trzech do dziewięciu lat, aby w przyszłości uniknąć jednoczesnej wymiany całego składu Trybunału. Analitycy zwracają również uwagę, że reset konstytucyjny nie oznacza rezygnacji z rozliczenia osób odpowiedzialnych za polski kryzys konstytucyjny.
Osoby te powinny ponieść przewidziane prawem konsekwencje swoich działań, o ile zostanie stwierdzona ich odpowiedzialność – także po to, by przeciwdziałać podobnym sytuacjom w przyszłości. Jednak problem Trybunału wymaga jak najszybszego rozwiązania, dlatego oba te zagadnienia powinny być traktowane niezależnie od siebie.