Rosja chce cofnąć NATO do 1997 r. Co to oznacza dla Polski?

Kreml w ostatnich dniach ponownie włączył do negocjacji dotyczących zakończenia wojny na Ukrainie warunki, jakie stawiał NATO w 2021 roku. Z punktu widzenia bezpieczeństwa Europy jest to nie do zaakceptowania.

Rosja domaga się cofnięcia wojskowej obecności Sojuszu w państwach dawnego Układu Warszawskiego do stanu z 1997 roku. Ponadto Rosja ponownie podnosi postulat zamknięcia Sojuszu dla kolejnych członków.

Siergiej Ławrow skrytykował rozmowy amerykańskich przedstawicieli z Europejczykami, określając taki sposób prowadzenia negocjacji jako mało obiecujący. Rosyjska strona sprzeciwia się udziałowi europejskich państw w rozmowach, jeśli nie zaakceptują one warunków Moskwy.

Żeby zrozumieć, czego chce Moskwa, warto przypomnieć, jak wyglądał Sojusz w 1997 roku. Była to organizacja znacznie mniejsza niż dzisiaj, znajdująca się w trakcie przebudowy po zakończeniu zimnej wojny i próbująca ułożyć relacje z Rosją.

Jej wschodnia granica kończyła się na Odrze, a państwa dawnego bloku wschodniego dopiero zabiegały o członkostwo. Na kontynencie europejskim nadal stacjonowały liczne amerykańskie jednostki, ale ich struktura i przeznaczenie zmieniały się.

Po rozpadzie Związku Radzieckiego ograniczano liczebność armii, zmniejszano zapasy uzbrojenia i przebudowywano dowództwa. Zamiast przygotowywać się do wielkiej wojny pancernej w Europie, Sojusz coraz większą uwagę poświęcał reagowaniu na konflikty regionalne i operacjom poza swoim tradycyjnym obszarem działania.

Wówczas obowiązywała koncepcja strategiczna przyjęta w Rzymie w 1991 roku. Zakładała ona utrzymanie obrony zbiorowej, ale jednocześnie rozwijanie współpracy z byłymi przeciwnikami z Układu Warszawskiego.

NATO nie postrzegało już Rosji jako odpowiednika dawnego Związku Radzieckiego, przeciwko któremu należało utrzymywać wielkie zgrupowania wojsk. Sojusz chciał stabilności regionalnej, rozbrojenia, kontroli zbrojeń i współpracy międzynarodowej, również z Rosją.

27 maja 1997 roku w Paryżu podpisano Akt Stanowiący o wzajemnych stosunkach, współpracy i bezpieczeństwie między NATO a Federacją Rosyjską. Dokument był jednym z najważniejszych elementów europejskiej polityki bezpieczeństwa lat 90.

W dokumencie zapisano wprost, że NATO i Rosja nie uważają się już za przeciwników. Obie strony deklarowały poszanowanie suwerenności państw, integralności terytorialnej, nienaruszalności granic i prawa każdego państwa do samodzielnego wyboru sposobu zapewnienia sobie bezpieczeństwa.

Znalazł się również zapis o sprzeciwie wobec tworzenia stref wpływów i powrotu do podziału Europy. Szczególnie interesujący był fragment dotyczący rozmieszczenia wojsk.

NATO zadeklarowało, że w ówczesnym i dającym się przewidzieć środowisku bezpieczeństwa będzie realizować zadania obrony zbiorowej i inne misje przez zapewnienie odpowiedniej interoperacyjności, integracji i możliwości wzmocnienia sił, a nie przez dodatkowe stałe rozmieszczanie znaczących sił bojowych na terytorium nowych członków.

To właśnie ten zapis stał się później jednym z najczęściej wykorzystywanych argumentów przez rosyjską propagandę. Moskwa przedstawia go jako zobowiązanie NATO do nierozmieszczania wojsk na wschodniej flance.

Tymczasem dokument odnosił się jedynie do określonej sytuacji i nie ustanawiał bezterminowego zakazu stacjonowania wojsk. Nie ograniczał też prawa państw członkowskich do korzystania z gwarancji traktatowych ani możliwości przyjmowania posiłków w razie zagrożenia.

Co więcej, w tym samym akcie Rosja potwierdziła prawo wszystkich państw do samodzielnego wyboru sposobów zapewnienia sobie bezpieczeństwa. Z dzisiejszej perspektywy jest to szczególnie istotne, ponieważ rosyjskie żądania z 2021 roku stały w sprzeczności z zasadami, pod którymi Moskwa sama się podpisała.

Rok 1997 był również przełomowy dla państw Europy Środkowej. Podczas szczytu NATO w Madrycie, 8 lipca, Polska, Czechy i Węgry otrzymały zaproszenia do rozpoczęcia negocjacji akcesyjnych.

Był to pierwszy etap rozszerzenia Sojuszu na terytorium byłego Układu Warszawskiego. Negocjacje zakończyły się pod koniec roku, a protokoły akcesyjne podpisano w grudniu. Członkostwo stało się faktem 12 marca 1999 roku.

W Madrycie potwierdzono również, że NATO pozostaje otwarte na przyjmowanie kolejnych państw europejskich. W deklaracji szczytu znalazł się zapis, że żadne europejskie państwo demokratyczne, którego przyjęcie odpowiadałoby celom traktatu, nie zostanie wykluczone z rozpatrywania jego kandydatury.

Była to ważna deklaracja dla Słowacji, Rumunii, Bułgarii i państw bałtyckich. Rosja od początku sprzeciwiała się rozszerzeniu NATO, ale w 1997 roku nie próbowała jeszcze wymusić na Zachodzie formalnego cofnięcia Sojuszu.

Moskwa zaakceptowała rozpoczęcie procesu akcesyjnego Polski, Czech i Węgier, choć nie oznaczało to rezygnacji z zastrzeżeń wobec tej polityki. W kolejnych latach relacje stopniowo się pogarszały, szczególnie po rozszerzeniu z 2004 roku i rosyjskiej wojnie przeciwko Gruzji w 2008 roku.

Powrót do stanu z 1997 roku oznaczałby dla Polski i pozostałych państw naszego regionu rezygnację z niektórych gwarancji bezpieczeństwa. Nie chodziłoby tylko o wycofanie wielonarodowych grup bojowych, ograniczenie ćwiczeń czy likwidację części infrastruktury, jak np. bazy w Redzikowie.

Rosja nie chce jedynie NATO takiego, jakie było w 1997 roku. Chce również przywrócenia układu politycznego, w którym Moskwa mogłaby współdecydować o bezpieczeństwie państw położonych między nią a zachodnią Europą.

A konieczność wycofania stałych komponentów może być pierwszym krokiem ku temu.