Nauka bezlitosna dla polskich megaprojektów. Nie spełnią założeń, ale jest nadzieja [OPINIA]

„Over budget, over time, under benefits, over and over again” — drożej, później i z mniejszymi korzyściami, wciąż od nowa. Tak Bent Flyvbjerg, badacz z Uniwersytetu Oksfordzkiego, opisuje żelazne prawo megaprojektów. Jego analiza obejmuje ponad 16 tys. dużych projektów, z których tylko 0,5 proc., czyli jeden na dwieście, spełnia równocześnie trzy obietnice: kosztową, czasową i dotyczącą zakładanych korzyści.

W badaniach Flyvbjerga dziewięć na dziesięć megaprojektów przekraczało koszty, a odchylenia rzędu 50-100 proc. nie należały do wyjątków. Prognozy popytu i korzyści rozmijały się z rzeczywistością zwykle o 20-70 proc. Przykłady jak Opera w Sydney (z 7 do 102 mln dolarów) czy Eurotunel (z 5 do 12 mld funtów) pokazują, jak dramatyczne mogą być błędy w kalkulacjach.

Psychologiczne bariery

Istnieją trzy psychologiczne przyczyny, dla których megaprojekty często zawodzą. Po pierwsze, zespoły myślą, że teraz będą lepsze, procedury szybsze, a technologia dojrzalsza, jednocześnie koncentrując się na specyfice własnego przedsięwzięcia. Po drugie, działa tzw. eskalacja zaangażowania — im więcej pieniędzy, reputacji i kapitału politycznego już zainwestowano, tym trudniej przyznać, że coś trzeba zmienić.

Trzecią przeszkodą jest polityczny „odwrócony darwinizm” — oferty z niższym kosztem, wcześniejszym terminem i wyższą prognozą popytu zdobywają kontrakty, często poprzez „strategiczne przeinaczanie informacji”.

Polska odrabia lekcję

„Skala inwestycji przerosła zamawiającego i oferentów (…) Nie jest to zarzut wobec zespołów CPK czy wykonawców. Po prostu tak dużego projektu w Polsce nikt do tej pory nie realizował” — przyznawał Jerzy Mirgos, szef Mirbudu. Po zmianie rządów CPK stało się Portem Polska i zmniejszyło swój rozmiar, zrezygnowano z drugiej elektrowni atomowej, a Izera przekształciła się w hub elektromobilności.

Mimo tych trudności, megaprojekty dają szansę na skok innowacyjny. Tesla, mimo nieosiągnięcia celu stworzenia w pełni autonomicznych samochodów do 2020 r., stała się globalnym potentatem. Opera w Sydney stała się ikoną Australii, a Eurotunel zwiększył wymianę handlową.

Wartość ponad plan

Długotrwałe inwestycje tworzą kwalifikacje, standardy techniczne, laboratoria, firmy dostawcze i doświadczenie regulacyjne. Atom zapewnia bezpieczeństwo energetyczne, kolej dużych prędkości pomaga w projektowaniu systemów sterowania, a elektromobilność buduje know-how w motoryzacji i oprogramowaniu.

Dojrzałe państwo nie rezygnuje z wielkich przedsięwzięć tylko dlatego, że są ryzykowne. Sukcesem nie jest projekt, którego plan nigdy się nie zmienił. Sukcesem jest taki projekt, który mimo zmiany realiów nadal tworzy wartość większą niż wszystkie poniesione koszty.