Nasze dzieci są krzywdzone w internecie. Jest „Czarna księga”

Raport przywołuje dane pokazujące, że miliony dzieci korzystają z platform społecznościowych już przed ukończeniem 13 lat, a niemal połowa ofiar internetowego nękania nie mówi nikomu o tym. Ministerstwo zwraca uwagę na nowe zagrożenia wynikające ze sztucznej inteligencji oraz na skuteczność reagowania serwisów na zgłoszenia dotyczące treści szkodliwych dla dzieci.

Przemoc rówieśnicza i milczenie ofiar

Jedną z najpoważniejszych kwestii opisanych w publikacji jest cyberprzemoc rówieśnicza. Z badania NASK wynika, że 39 proc. polskich nastolatków doświadczyło przynajmniej jednej z jej form. Najczęściej były to wyzwiska (29 proc.), ośmieszanie (19 proc.) i poniżanie (18 proc.). Co istotne, w przypadku niemal co czwartej pokrzywdzonej osoby (24 proc.) przemoc powracała co najmniej raz w miesiącu.

Nie chodzi wyłącznie o obraźliwe komentarze czy pojedyncze wiadomości. Internet sprawia, że szkolne konflikty mogą trwać również po powrocie do domu. Upokarzające nagranie, zdjęcie lub wpis mogą być kopiowane, przerabiane i udostępniane kolejnym osobom. Zdarzenie, które początkowo dotyczyło kilku uczniów, zyskuje znacznie większą publiczność. Dziecko nie ma kontroli nad tym, kto zobaczy materiał ani kiedy pojawi się on ponownie.

Na jeszcze większą skalę problemu wskazuje badanie Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę „Rówieśnicy. Raport 2026 o przemocy rówieśniczej”, obejmujące blisko 142 tys. uczniów w wieku 10–17 lat. Trzy czwarte uczestników badania zadeklarowało, że doświadczyło przynajmniej jednej z analizowanych form cyberprzemocy w ciągu roku. Co piąty zetknął się z cyberbullyingiem, czyli powtarzającym się nękaniem, w którym sprawca ma przewagę nad ofiarą.

Szczególnie niepokojące jest to, że aż 47 proc. nastolatków, którzy doświadczyli przemocy internetowej, nie powiedziało o niej nikomu i nie podjęło żadnych działań. Milczenie może wynikać ze strachu przed reakcją rówieśników, obawy przed nasileniem ataków albo przekonania, że dorośli nie będą w stanie pomóc. Wśród młodych osób, które nie zgłaszały przemocy, część nie uważała sytuacji za wystarczająco poważną. Inni nie wiedzieli, do kogo się zwrócić.

Cyberagresja seksualna i anonimowi sprawcy

„Czarna księga” przywołuje dane z badania NASK, według którego aż 45,5 proc. uczniów w wieku 14–18 lat doświadczyło w ciągu ostatniego roku przynajmniej jednej z analizowanych form cyberagresji seksualnej. Chodzi m.in. o niechciane komentarze, nękanie, molestowanie, groźby ujawnienia materiałów intymnych oraz tworzenie i rozpowszechnianie takich materiałów bez zgody osoby przedstawionej.

Co dziesiątemu badanemu nastolatkowi (10,6 proc.) grożono ujawnieniem materiałów o charakterze seksualnym. Tyle samo uczestników badania doświadczyło odmowy usunięcia takich materiałów mimo prośby. W 8,9 proc. przypadków tworzono lub rozpowszechniano materiały wizualne przedstawiające młode osoby bez ich zgody.

Ofiary często pozostają z tym problemem same. Aż 70,7 proc. pokrzywdzonych nie powiedziało nikomu o najbardziej dotkliwym incydencie. Co więcej, 76,5 proc. nie znało tożsamości sprawcy. Oznacza to, że w wielu przypadkach dziecko musi mierzyć się z groźbami i szantażem ze strony anonimowej osoby, której nie potrafi zidentyfikować.

Raport przywołuje również badanie obejmujące 500 osiemnastolatków z Polski. 69 proc. z nich zadeklarowało, że przed osiągnięciem pełnoletności doświadczyło przynajmniej jednej z czterech analizowanych form krzywdy seksualnej w internecie. Ponad połowa była nakłaniana do niechcianych czynności seksualnych online.

Nowe zagrożenia: AI i pornografia

Dzieci stykają się z nieodpowiednimi treściami znacznie wcześniej, niż mogłoby wynikać z regulaminów platform. Choć wiele serwisów społecznościowych wymaga ukończenia 13 lat, według raportu „Internet dzieci” z 2025 r. z TikToka aktywnie korzystało około 760 tys. dzieci w wieku 7–12 lat. Z Instagrama – blisko 290 tys., z Messengera około 900 tys., a z WhatsAppa około 700 tys. najmłodszych użytkowników.

Kontakt z treściami pornograficznymi również zaczyna się bardzo wcześnie. W badaniu NASK 41 proc. nastolatków potwierdziło, że zetknęło się z pornografią w internecie. Średni wiek pierwszego kontaktu wynosił 11 lat i 3 miesiące. Z kolei dane dotyczące aktywności internetowej wskazują, że około 1,4 mln dzieci w wieku 7–14 lat odwiedzało strony zaliczane do kategorii „Erotyka”.

Niepokojąca jest także rozbieżność między tym, jak sytuację postrzegają rodzice, a tym, co deklarują ich dzieci. 58 proc. rodziców twierdziło, że kontroluje kontakt dziecka z pornografią. Taką kontrolę zauważało jednak tylko 18 proc. nastolatków.

Wśród zagrożeń opisanych w „Czarnej księdze” szczególne miejsce zajmuje sztuczna inteligencja. Według badania NASK 70 proc. nastolatków korzystało z narzędzi AI, ale aż 63 proc. nie znało pojęcia deepfake. Tymczasem stworzenie fałszywego, intymnego materiału przedstawiającego konkretną osobę nie wymaga już zdobycia jej prawdziwego nagiego zdjęcia. Wystarczy zwykła fotografia, na przykład szkolna, którą można wykorzystać do wygenerowania seksualizowanego obrazu. Następnie taki materiał może posłużyć do ośmieszania, szantażu lub publicznego upokorzenia dziecka.

Raport przywołuje przypadek narzędzia Grok firmy xAI. W styczniu NASK informował o zgłoszeniach dotyczących seksualizujących i pornograficznych materiałów, które miało ono generować, również przedstawiających dzieci. Po krytyce firma wprowadziła ograniczenia technologiczne i zmiany w dostępie do części funkcji.

Nowym wyzwaniem są również chatboty. Dzieci korzystają z nich nie tylko w celach edukacyjnych czy rozrywkowych. Zdarza się, że traktują je jak powierników, którym opowiadają o problemach rodzinnych, relacjach z rówieśnikami, samotności, trudnych emocjach czy myślach o samookaleczeniu. Ministerstwo zwraca uwagę na ryzyko nadmiernego zaufania do odpowiedzi generowanych przez AI, które mogą być błędne, a także na kwestię przechowywania bardzo osobistych informacji przekazywanych takim narzędziom.

Uzależnienie od telefonu i skuteczność zgłoszeń

Problemem nie są wyłącznie treści publikowane przez użytkowników. Istotny jest również sposób zaprojektowania samych platform. Automatyczne odtwarzanie filmów, nieskończone przewijanie, powiadomienia i spersonalizowane rekomendacje sprawiają, że młodzi ludzie spędzają w aplikacjach coraz więcej czasu.

Według danych NASK nastolatki deklarowały średnio 3 godziny i 23 minuty dziennie spędzane w mediach społecznościowych. 55 proc. widziało potrzebę ograniczenia korzystania z telefonu, 31 proc. próbowało to zrobić bez powodzenia, a 25 proc. odczuwało przymus ponownego sięgnięcia po urządzenie zaraz po jego odłożeniu.

W raporcie przywołano także działania Komisji Europejskiej wobec TikToka. W lutym Komisja wstępnie stwierdziła naruszenie Aktu o usługach cyfrowych w związku z uzależniającą konstrukcją platformy. Wśród kwestionowanych mechanizmów wymieniono nieskończone przewijanie, automatyczne odtwarzanie i spersonalizowane rekomendacje.

Ministerstwo zwraca uwagę, że algorytmy nie tylko decydują o tym, jak długo dziecko pozostaje w aplikacji, ale również o tym, jakie materiały zobaczy. Użytkownik, który obejrzy film dotyczący przemocy, samookaleczeń czy niebezpiecznych zachowań, może otrzymywać kolejne podobne rekomendacje. Nawet, jeśli nie szuka takich treści, system może uznać jego zainteresowanie za sygnał do dalszego ich wyświetlania.

Kolejnym problemem jest skuteczność reagowania na zgłoszenia dotyczące szkodliwych i nielegalnych treści. Z danych Ośrodka Analizy Dezinformacji NASK wynika, że w pierwszym półroczu tego roku 76 proc. zgłoszeń dotyczących dezinformacji zostało odrzuconych lub pozostało bez działania platform. Nie są to wprawdzie statystyki zgłoszeń cyberprzemocy wobec dzieci, lecz monitoringu dezinformacji. Pokazują jednak, z jakimi problemami mogą spotykać się użytkownicy i instytucje próbujące zwrócić uwagę administratorów serwisów na szkodliwe treści.

W przypadku platformy X odrzucono 78,9 proc. zgłoszeń, na Instagramie 62,2 proc., a na TikToku 44 proc. Ministerstwo przywołuje również przykład kont na Instagramie związanych z tzw. szon patrolami, które służyły publicznemu piętnowaniu dziewcząt. Część zgłoszeń dotyczących podobnych materiałów została odrzucona. TikTok natomiast usunął niemal wszystkie zgłoszone mu publikacje związane z tym zjawiskiem.

W 2025 r. zespół Dyżurnet.pl działający w NASK otrzymał 9298 zgłoszeń dotyczących potencjalnych materiałów przedstawiających seksualne wykorzystywanie dzieci. Analiza potwierdziła 2866 takich incydentów. Odnotowano również 63 przypadki szantażu seksualnego wobec małoletnich.

Kto ma odpowiadać za bezpieczeństwo dzieci w sieci?

Zasadniczy wniosek płynący z publikacji Ministerstwa Cyfryzacji dotyczy odpowiedzialności za bezpieczeństwo najmłodszych użytkowników. Dotychczas ciężar ochrony dzieci w internecie spoczywał przede wszystkim na rodzicach i szkołach. To oni mieli rozmawiać z dziećmi o zagrożeniach, kontrolować czas spędzany przed ekranem, ustawiać blokady i reagować na przypadki przemocy.