Serial Holoubka przypomniał zbrodnię połaniecką. Dlaczego cała wieś milczała? - WP Film

Serial „Wśród nocnej ciszy” Jana Holoubka, dostępny w HBO Max, ponownie skierował uwagę na zbrodnię połaniecką. Produkcja powstała na podstawie reportażu Wiesława Łuki „Nie oświadczam się”, książki, która nie tylko odtwarza przebieg jednej z najgłośniejszych spraw kryminalnych PRL, ale przede wszystkim pozwala przemówić ludziom uwikłanym w zmowę milczenia.

Zbrodnia została popełniona w nocy z 24 na 25 grudnia 1976 r. w okolicach Połańca. Po pasterce zamordowano ciężarną Krystynę Łukaszek, jej męża Stanisława oraz 12-letniego brata kobiety, Mieczysława Kalitę. Zbrodnia została popełniona na oczach wielu świadków, którzy później milczeli, zmieniali zeznania lub powtarzali wersję korzystną dla sprawców.

Mentalność społeczności

Produkcja Jana Holoubka i Macieja Kowalewskiego opowiada o tym, jak stopniowo kruszyła się zmowa. Jedną z najważniejszych inspiracji serialu był reportaż Wiesława Łuki „Nie oświadczam się”. Książka nie jest jedynie zapisem śledztwa i procesu. To przede wszystkim próba zrozumienia społeczności, w której lojalność wobec rodziny, strach przed wykluczeniem i lokalna hierarchia okazały się silniejsze niż obowiązek powiedzenia prawdy.

Dokumentowałem i opisywałem mentalność ludzi

Zmowa milczenia

Już sam tytuł reportażu zwraca uwagę na osobliwy język funkcjonujący w tej społeczności. „Nie oświadczam się” – co to właściwie znaczy? W polszczyźnie ogólnej zdanie brzmi dziwnie, niemal niezrozumiale. W ustach bohaterów Łuki staje się jednak gotową formułą, za którą można się schować. Pozwala nie potwierdzić, nie zaprzeczyć i nie powiedzieć niczego, co mogłoby zaszkodzić „swoim”.

Ta osobliwa fraza dobrze pokazuje, jak w reportażu działa język. Nie służy jedynie do opisywania rzeczywistości, ale także do jej zasłaniania. Bohaterowie kluczą, powtarzają zasłyszane formuły i unikają jednoznacznych deklaracji. Mówią: „Ja się tym nie ciekawiłem”, a wydarzenia sprzed lat próbują unieważniać jako „dawne głupoty”.

Długie lata kłamstwa

Po 35 latach reporter ponownie spotkał się z osobami związanymi ze sprawą, o czym opowiedział w rozmowie z Wirtualną Polską. Upływ czasu nie przyniósł jednak rozliczenia z przeszłością. Wdowa po jednym ze współsprawców płakała i przekonywała: „Nasze chłopy niewinne”. Z kolei Kurpiński, zięć głównego sprawcy, nazwał Łukę „hieną i szatanem” oraz ostrzegał, że reporter będzie umierał „z ciężarem w sercu i z niespokojnym sumieniem”.

Mechanizm opisany przez Łukę można połączyć z pojęciem amoralnego familizmu, opisującym funkcjonowanie społeczności, w której obowiązki wobec rodziny i „swoich” są ważniejsze niż dobro wspólne oraz prawo. Bohaterowie reportażu nie są ludźmi całkowicie pozbawionymi zasad. Problem polega na tym, że reguły te dotyczą przede wszystkim własnej grupy.