Polacy i Żydzi: tysiąc lat wspólnej historii

Prof. Andrzej Chwalba w rozmowie z Michałem Przeperskim dla „Rzeczpospolitej” podkreśla, że historia relacji polsko-żydowskich wciąż potrafi poróżnić rodziny, przyjaciół, a nawet państwa. To jedna z tych historii, która wywołuje najwięcej emocji, zwłaszcza w ostatnich dwóch stuleciach.

Autor nowej książki „Polacy–Żydzi. Sąsiedzi przez tysiąc lat” zaznacza, że pamięć żydowska i polska o wydarzeniach na ziemiach polskich kształtowały się w zupełnie różnych warunkach, jakby w dwóch bańkach, które długo się nie przecinały.

Pamięć a historia

Chwalba podkreśla, że w Polsce przez lata funkcjonowała jedna opowieść o Auschwitz – z określoną narracją i akcentami. W Izraelu i diasporze te akcenty rozkładały się inaczej. Dopiero po dekadach zaczęto konfrontować dane, proporcje, interpretacje.

Nowa perspektywa

Książka różni się od innych, bo nie opowiada historii tak, jakby poza Polakami i Żydami w dawnej Rzeczypospolitej nikogo nie było. Autorzy uwzględniali Ormian, Szkotów, Karaimi i wiele innych wspólnot, które zamieszkiwały te ziemie.

Chwalba unika też opowiadania historii wyłącznie przez pryzmat Holokaustu, uznając to za jedną z największych pułapek. Podkreśla, że szukanie prostych przyczyn Zagłady w XIII czy XVII wieku prowadzi na manowce.

Współczesne napięcia

Autor zauważa, że w Izraelu utrzymuje się wyobrażenie o silnym polskim antysemityzmie, podczas gdy w Polsce przez dekady dominowała życzliwość wobec państwa Izrael. Wystarczy przypomnieć reakcje na wojny arabsko-izraelskie lat 60. i 70.

Polska opinia publiczna reaguje negatywnie, gdy w Izraelu padają ostre antypolskie wypowiedzi polityków, odbierając je jako niesprawiedliwe, często jako element wewnętrznej gry politycznej.

Wydaje się, że następuje symboliczne przesunięcie: od figury Żyda jako wiecznej ofiary ku figurze Izraelczyka postrzeganego przez część opinii publicznej jako sprawca przemocy. To bardzo poważna zmiana w wyobraźni historycznej.