Polskie Porozumienie Niepodległościowe: program dla Polski

W 1976 roku polska opozycja zaczęła się szybko zmieniać. Protesty robotnicze w Radomiu, Ursusie i Płocku, represje wobec uczestników demonstracji oraz powstanie Komitetu Obrony Robotników pokazały, że sprzeciw wobec władz przestał być wyłącznie sprawą pojedynczych środowisk intelektualnych. Coraz częściej ludzie związani z opozycją próbowali nie tylko reagować na działania władz, ale także zastanawiać się, co właściwie powinno nastąpić po zmianie systemu.

Właśnie w tym czasie powstało Polskie Porozumienie Niepodległościowe. Było przedsięwzięciem nietypowym nawet jak na warunki rozwijającej się opozycji. Nie organizowało protestów, nie tworzyło jawnych struktur i nie próbowało budować masowego ruchu. Jego działalność koncentrowała się na czymś innym – przygotowywaniu analiz, dokumentów i tekstów programowych dotyczących przyszłości Polski.

Tajna grupa programowa

PPN było przede wszystkim środowiskiem politycznej refleksji i pracy programowej. Jego twórcy wychodzili z założenia, że sama krytyka komunizmu nie wystarczy, trzeba również odpowiedzieć na pytanie, jak miałoby wyglądać państwo, które powstanie po jego odejściu. Pomysłodawcą PPN był Zdzisław Najder. Wokół niego skupili się m.in. Andrzej Kijowski, Jan Olszewski i Jan Józef Szczepański. W kolejnych latach z przedsięwzięciem współpracowali przedstawiciele różnych środowisk polskiej inteligencji. Łącznie w pracach PPN uczestniczyło około 60 osób.

26 punktów programu

W maju 1976 r. w londyńskim „Dzienniku Polskim” opublikowano przesłany z kraju „Program Polskiego Porozumienia Niepodległościowego”. Dokument składał się z 26 punktów, w których opisywano kryzys obejmujący wszystkie podstawowe dziedziny życia w Polsce. Wskazano na ograniczenie praw obywatelskich, kontrolę kultury i nauki, brak swobody zrzeszania się oraz podporządkowanie państwa interesom politycznym Związku Radzieckiego.

Najważniejsza była jednak druga część programu, w której PPN próbowało określić podstawowe zasady przyszłego ustroju. W centrum znalazła się suwerenność Polski. Postulowano przywrócenie swobód obywatelskich, wolność słowa, możliwość dobrowolnego zrzeszania się, rozwój niezależnej kultury i nauki oraz stworzenie warunków do rzeczywistego udziału obywateli w życiu publicznym.

Anonimowość jako zasada

PPN od początku działało w konspiracji. Nie budowano rozbudowanej struktury, nie tworzono szeregu szczebli kierowniczych i nie werbowano członków na dużą skalę. Nawet osoby współpracujące przy przygotowywaniu poszczególnych tekstów nie zawsze znały pełny skład środowiska. Ważniejsze było uczestnictwo w konkretnych przedsięwzięciach i przygotowywanie kolejnych opracowań.

Za koordynację techniczną działalności odpowiadał początkowo Wojciech Włodarczyk, później zastąpiony przez Czesława Bieleckiego. Chodziło przede wszystkim o organizowanie sprzętu drukarskiego, miejsc, w których można było przygotowywać materiały, oraz całego zaplecza potrzebnego do ich powielania. Teksty miały być oceniane przede wszystkim ze względu na zawartość, a nie nazwisko autora.