Polska straciła kontrolę na ogromnym zasobem złota. Bolesna lekcja dla NBP - wnp.pl

Narodowy Bank Polski posiada obecnie 700 ton złota o wartości około 356 mld zł, co plasuje Polskę na 10. miejscu na świecie. Zdecydowana większość tych zasobów znajduje się poza granicami kraju, głównie w Banku Rezerwy Federalnej w Nowym Jorku i Banku Anglii w Londynie.

Według ostatniego szczegółowego publicznego zestawienia, obejmującego stan na 31 grudnia 2025 r., około 105 ton polskiego złota znajdowało się w kraju. Ponad 195 ton przechowywano w Banku Rezerwy Federalnej w Nowym Jorku, a ponad 250 ton – w Banku Anglii w Londynie.

Przed II wojną światową Polska gromadziła złoto głównie w krajowych skarbcach. Po wybuchu wojny we wrześniu 1939 r. musiała je jednak w pośpiechu ewakuować, by z czasem utracić wręcz do nich dostęp.

Złoto jako fundament waluty

W sierpniu 1939 r. rezerwy Banku Polskiego były warte 463,6 mln zł, czyli około 87 mln ówczesnych dolarów. II Rzeczpospolita gromadziła je od pierwszych lat niepodległości, gdy budowała własny system finansowy i przygotowywała się do wprowadzenia stabilnej waluty.

Początkiem zbiórki kruszcu była społeczna mobilizacja. W styczniu 1919 r. Józef Piłsudski wezwał obywateli do przekazywania srebra i kosztowności na rzecz Skarbu Narodowego. Do reformy walutowej w 1924 r. zgromadzono w ten sposób, wraz z zapasami bankowymi, około 20 ton złota i 120 ton srebra.

W 1924 r. rozpoczął działalność Bank Polski SA, powołany w ramach reformy Władysława Grabskiego. Była to spółka akcyjna niezależna od rządu. Jej kapitał pochodził ze sprzedaży akcji, natomiast złoto i dewizy stanowiły rezerwy zabezpieczające polską walutę. Nowy złoty otrzymał parytet 9/31 grama czystego złota.

Zasoby kruszcu rosły w kolejnych latach, ale nie zachowała się pełna dokumentacja pozwalająca odtworzyć wszystkie zakupy. Nie ma też zgodności co do wielkości rezerw tuż przed wojną. Narodowy Bank Polski podaje, że pod koniec sierpnia 1939 r. Bank Polski miał 79,5 tony złota. Zygmunt Karpiński, ówczesny członek zarządu banku, wspominał o 95 tonach. Oba szacunki przypisują zasobom tę samą wartość: 463,6 mln zł.

Spór o bezpieczeństwo rezerw

Spór o to, gdzie powinny być przechowywane polskie rezerwy wybuchł jeszcze przed wojną. W 1938 r. kierownictwo Banku Polskiego opowiadało się bowiem za wywiezieniem większej części złota do Londynu lub Stanów Zjednoczonych.

Wicepremier i minister skarbu Eugeniusz Kwiatkowski miał jednak poważne zastrzeżenia. Obawiał się, że kruszec przechowywany za granicą, choć zabezpieczony na wypadek inwazji niemieckiej armii, mógłby stać się łatwym celem roszczeń zagranicznych wierzycieli.

Kwiatkowski wskazywał na ryzyko zajęcia polskiego depozytu przez zagraniczny sąd, gdyby przeciwko państwu wystąpił tamtejszy wierzyciel. Jako przykład takiego zagrożenia przywoływał sprawę amerykańskiej firmy Ulen Company. Ulen finansował i realizował w Polsce inwestycje komunalne, m.in. wodociągi i kanalizację.

W 1940 r. przedsiębiorstwo faktycznie wystąpiło do Banku Gospodarstwa Krajowego w Nowym Jorku, domagając się 219 888 dolarów zaległych odsetek od obligacji gwarantowanych przez państwo polskie, jak przewidywał to 2 lata wcześniej Kwiatkowski.

Ostatecznie zasadnicza część rezerw pozostała do wojny w kraju. Bank Polski przygotowywał jednak plany awaryjne. W czerwcu i lipcu 1939 r. cztery transporty przewiozły część złota z Warszawy do oddziałów w Siedlcach, Brześciu nad Bugiem, Lublinie i Zamościu. W twierdzy brzeskiej przygotowano pomieszczenia, do których w razie zagrożenia można było przenieść cały warszawski skarbiec.

Wojenna wędrówka

1 września 1939 r. Niemcy zaatakowały Polskę. Cztery dni później rozpoczęto wywożenie złota z warszawskiego skarbca Banku Polskiego. Nie chodziło jeszcze o ucieczkę za granicę, lecz o odsunięcie rezerw od frontu i przewiezienie ich na wschód, za Wisłę.

Organizację wywozu złota poza Polskę powierzono płk. Adamowi Kocowi, byłemu prezesowi Banku Polskiego i jednemu z najważniejszych polityków obozu sanacyjnego. W przeprowadzenie transportu zaangażowali się także płk Ignacy Matuszewski oraz mjr Henryk Floyar-Rajchman.

Pierwszy etap był operacją logistyczną na dużą skalę. 4 i 5 września, w dwóch turach, złoto z Warszawy przewieziono do Lublina zwykłymi autobusami Państwowej Wytwórni Papierów Wartościowych. Wobec pogarszającej się sytuacji na froncie ładunek skierowano dalej na wschód: do Łucka, a następnie Dubna na Wołyniu.

W Dubnie 3,8 tony kruszcu przekazano do dyspozycji rządu. Reszta miała ruszyć dalej. Do 13 września w pobliżu granicy z Rumunią znalazło się ponad 70 ton złota. Na rozkaz Naczelnego Wodza marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego wyłączono z transportu 70 skrzyń złota o wartości 22 mln przedwojennych złotych.

Późnym wieczorem 13 września na stacji w Śniatyniu rozpoczęto przeładunek kruszcu z samochodów do wagonów kolejowych. Zgromadzono około 75 ton złota. W Rumunii o przebiegu ewakuacji decydowała już dyplomacja. Polska potrzebowała zgody Rumunii na przejazd przez jej terytorium.

Bukareszt ogłosił neutralność, a Niemcy naciskały, by zatrzymać polski kruszec. Niemiecki poseł Wilhelm Fabricius próbował nawet przekonać rumuńskiego ministra spraw zagranicznych Grigore Gafencu, że polskie złoto należy zatrzymać jako majątek państwa, które przestało istnieć.

O zgodę na tranzyt, przy wsparciu przedstawicieli Wielkiej Brytanii i Francji, zabiegał ambasador RP Roger Adam Raczyńskie. Ostatecznie Rumuni pozwolili na przejazd, ale postawili warunek: cała operacja na ich terytorium miała zakończyć się w ciągu 48 godzin.

W nocy z 13 na 14 września 1939 r. polskie złoto przekroczyło granicę. 15 września 1208 skrzyń ze sztabami i monetami dotarło w dziewięciu wagonach do portu w Konstancy. Trzeba było jeszcze znaleźć statek i wydostać ładunek z Rumunii, zanim niemieckie naciski przyniosą skutek.

Dzięki pomocy brytyjskiego konsula skrzynie załadowano na tankowiec „Eocone”, należący do amerykańskiego armatora. Gdy rumuńscy urzędnicy opóźniali wypłynięcie, kapitan zdecydował się opuścić port bez oczekiwania na dopełnienie formalności. Dalsza trasa prowadziła przez Turcję i francuski Bliski Wschód.

Statek dotarł do Stambułu, gdzie polski ambasador Michał Sokolnicki wynegocjował z władzami tureckimi zgodę na przewóz złota koleją przez terytorium Turcji, pod eskortą turecką, do Syrii, pozostającej wówczas pod mandatem Francji.