Jak znaleźć w budżecie 160 mld zł. „Potrzebujemy planu Balcerowicza-bis”
Międzynarodowa agencja ratingowa S&P obniżyła perspektywę oceny wiarygodności kredytowej Polski, co zwiększa presję na rząd w sprawie przedstawienia wiarygodnego planu naprawy finansów publicznych.
Kondycja finansów publicznych w Polsce staje się coraz gorsza, co potwierdzają najnowsze prognozy. W projekcie budżetu na 2027 r. rząd zakłada utrzymanie deficytu całego sektora na wysokim poziomie 7,1 proc. PKB, zamiast jego redukcji.
Równocześnie bardzo szybko rośnie zadłużenie państwa – dług sektora instytucji rządowych i samorządowych ma w 2027 r. sięgnąć około 75 proc. PKB, a bez podjęcia działań konsolidacyjnych może wymknąć się spod kontroli i poszybować powyżej 100 proc. PKB.
Skala problemów jest tak duża, że międzynarodowe instytucje oraz polscy ekonomiści oceniają, że deficyt finansów państwa trzeba docelowo obniżyć do 3–4 proc. PKB, czyli o 3–4 punkty procentowe wobec obecnego poziomu.
Potrzeba planu naprawy finansów publicznych
W przeliczeniu na dzisiejsze pieniądze oznacza to poprawę salda budżetowego o około 120–160 mld zł. Tego rodzaju jednorazowe cięcia byłoby bardzo bolesne dla gospodarki i obywateli, dlatego konsolidację trzeba rozłożyć na lata.
W wywiadzie dla „Rzeczpospolitej” Ludwik Kotecki, członek zarządu NBP, proponuje rozłożenie konsolidacji na cztery lata i ograniczanie deficytu o 0,7–0,9 pkt proc. PKB rocznie, czyli po około 28–36 mld zł.
Potrzebna jest mobilizacja porównywalna z tą, która towarzyszyła przygotowaniu planu Balcerowicza, strategii Hausnera czy strategii Kołodki.
Ekonomiści apelują, by rozpocząć naprawę finansów publicznych jak najszybciej. W najnowszej analizie Credit Agricole Bank Polska eksperci szacują, że gdybyśmy zaczęli redukować deficyt już teraz, skala dostosowań mogłaby wynosić 0,8 proc. PKB rocznie.
Ostrzegają jednocześnie, że jeśli konsolidacja rozpocznie się dopiero po wyborach parlamentarnych, czyli w 2028 r., tempo dostosowania musiałoby wzrosnąć do około 1,1 pkt proc. PKB rocznie w latach 2028–2030.
W praktyce więc pierwszych działań można oczekiwać najwcześniej w 2028 r., gdyż żadna opcja polityczna nie zacznie mówić o poważnym zaciskaniu pasa przed wyborami parlamentarnymi jesienią 2027 r.
Podatki do uporządkowania
Potrzebny jest kompleksowy plan obejmujący wiele obszarów państwa, z jasno określonymi celami i harmonogramem. Nie może on sprowadzać się do jednej podwyżki podatków czy likwidacji konkretnego świadczenia.
Przykładowo Kotecki wskazuje przede wszystkim na potrzebę ograniczenia preferencji i uporządkowania systemu podatkowego. Szukając dodatkowych dochodów, prawdopodobnie należałoby ograniczyć część preferencji VAT-owskich.
Zwraca uwagę, że problemem nie jest dziś przede wszystkim luka VAT, lecz rozbudowany system obniżonych stawek i zwolnień. Potrzebne są też zmiany w PIT i CIT, tak, aby ograniczyć arbitraż podatkowy.
Nieco bardziej radykalne wydają się propozycje Międzynarodowego Funduszu Walutowego, na które zwracają uwagę eksperci Credit Agricole BP. MFW rekomenduje przykładowo zawężenie dostępu do kwoty wolnej i ulg podatkowych.
Według tej propozycji z kwoty wolnej (obecnie 30 tys. zł) korzystać powinni przede wszystkim najmniej zarabiający, a nie wszyscy podatnicy. Wśród możliwych źródeł dochodów MFW wymienia również reformę opodatkowania nieruchomości, czyli wprowadzenie podatku katastralnego.
800+, emerytury i administracja
Jeszcze więcej możliwości eksperci wskazują po stronie wydatków. I co ważne, nawet w tak popularnych programach społecznych jak 800+. Ekonomiści postulują, by przestać traktować ten program jak świętą krowę i po prostu spojrzeć na niego pod kątem efektywności oraz celów, które ma spełniać.
Skoro nie przyczynia się do wzrostu dzietności, należałoby uznać go przede wszystkim za świadczenie wspierające rodziny, a co za tym idzie, można pomyśleć np. o wprowadzeniu kryterium dochodowego.
W ogóle przegląd wydatków państwa pojawia się w propozycjach wielu instytucji i organizacji. Chodzi o sprawdzenie, które programy rzeczywiście przynoszą efekty, a które można ograniczyć lub lepiej zaprojektować.
Ekonomiści wskazywali ponadto na potrzebę ograniczenia kosztów administracji, przeglądu dodatkowych świadczeń emerytalnych, reformy KRUS oraz systemu przywilejów emerytalnych. Pojawiały się także propozycje zmian w zasadach waloryzacji emerytur oraz w 13. i 14. świadczeniu.
Obrona i bezpieczeństwo
Oszczędności trzeba będzie szukać nawet w wydatkach na obronność. Wielkim tematem, choć również bardzo trudnym społecznie, jest kwestia wydłużenia wieku emerytalnego. Według ekspertów od tematu rosnących obciążeń demograficznych nie da się uciec.
Podobnie kontrowersyjne wydaje się szukanie oszczędności w wydatkach obronnych, co zalecają zarówno Kotecki, jak i Dudek. Nie chodzi przy tym o rezygnację ze wzmacniania armii, lecz o racjonalizację zakupów i lepsze rozłożenie ich w czasie.
I to jest fałszywa alternatywa; świetna figura retoryczna, która zamyka dyskusję. Sugeruje, że ktoś, kto pyta o zadłużenie, jest przeciwnikiem zbrojeń.
Nie jestem przeciwnikiem wydatków obronnych. Ale bezpieczeństwo państwa to nie tylko armia. To także silna gospodarka, stabilne finanse publiczne, demografia i zaufanie obywateli. Nie możemy zadłużać się bez końca pod hasłem bezpieczeństwa.
Jeśli naprawdę mówimy, że nie ma powrotu do „business as usual”, to dlaczego miałoby to dotyczyć wszystkiego poza polityką budżetową? Jeżeli zagrożenie jest tak poważne, to moment, żeby powiedzieć: sprawdzamy transfery socjalne, preferencje podatkowe, efektywność wydatków. Musimy nie tylko uzbroić armię, ale później także ją utrzymywać.
Powiązane
