Polska straciła kontrolę na ogromnym zasobem złota. Bolesna lekcja dla NBP - wnp.pl

Polska posiada obecnie 700 ton złota o wartości około 356 mld zł, co czyni ją 10. największym posiadaczem rezerw kruszcu na świecie. Zdecydowana większość tych zasobów znajduje się jednak za granicą, a ich historia została zapisana podczas II wojny światowej.

Według ostatniego szczegółowego publicznego zestawienia obejmującego stan na 31 grudnia 2025 r., około 105 ton polskiego złota znajduje się w kraju. Ponad 195 ton przechowywane jest w Banku Rezerwy Federalnej w Nowym Jorku, a ponad 250 ton – w Banku Anglii w Londynie.

Zbiórka kruszcu i spór o jego miejsce przechowywania

Polska zaczęła gromadzić złoto już w pierwszych latach niepodległości, wykorzystując społeczną mobilizację. W styczniu 1919 r. Józef Piłsudski wezwał obywateli do przekazania srebra i kosztowności na rzecz Skarbu Narodowego. Do reformy walutowej w 1924 r. zgromadzono około 20 ton złota i 120 ton srebra.

W 1924 r. rozpoczął działalność Bank Polski SA, spółka akcyjna niezależna od rządu, której kapitał pochodził ze sprzedaży akcji, a rezerwy stanowiły zabezpieczenie waluty. Nowy złoty otrzymał parytet 9/31 grama czystego złota.

W 1938 r. kierownictwo Banku Polskiego opowiadało się za wywiezieniem większej części złota do Londynu lub Stanów Zjednoczonych. Wicepremier i minister skarbu Eugeniusz Kwiatkowski miał jednak poważne zastrzeżenia, obawiając się, że kruszec przechowywany za granicą mógłby stać się łatwym celem roszczeń zagranicznych wierzycieli.

Jako przykład takiego zagrożenia przywoływał sprawę amerykańskiej firmy Ulen Company, która w 1940 r. wystąpiła do Banku Gospodarstwa Krajowego w Nowym Jorku z roszczeniami dotyczącymi zaległych odsetek od obligacji gwarantowanych przez państwo polskie. Ostatecznie zasadnicza część rezerw pozostała do wojny w kraju, choć przygotowywano plany awaryjne.

Ewakuacja złota w 1939 roku

1 września 1939 r. Niemcy zaatakowały Polskę, a wraz z opuszczeniem Warszawy przez najważniejsze instytucje państwowe rozpoczęła się ewakuacja polskiego skarbca. Organizację wywozu złota poza Polskę powierzono płk. Adamowi Kocowi, byłemu prezesowi Banku Polskiego.

Pierwszy etap ewakuacji był operacją logistyczną na dużą skalę. 4 i 5 września złoto z Warszawy przewieziono do Lublina zwykłymi autobusami Państwowej Wytwórni Papierów Wartościowych. Wobec pogarszającej się sytuacji na froncie ładunek skierowano dalej na wschód: do Łucka, a następnie Dubna na Wołyniu.

Na drodze panował chaos. Mieszały się transporty wojskowe i cywilne, brakowało paliwa, a kolumny narażone były na niemieckie naloty. Złoto pilnowali pracownicy banku i strażnicy bankowi. Do 13 września w pobliżu granicy z Rumunią znalazło się ponad 70 ton złota.

W nocy z 13 na 14 września 1939 r. polskie złoto przekroczyło granicę z Rumunią. Rumuni pozwolili na przejazd, ale postawili warunek: cała operacja na ich terytorium miała zakończyć się w ciągu 48 godzin. 15 września 1208 skrzyń ze sztabami i monetami dotarło w dziewięciu wagonach do portu w Konstancy.

Dzięki pomocy brytyjskiego konsula skrzynie załadowano na tankowiec „Eocone”, należący do amerykańskiego armatora. Gdy rumuńscy urzędnicy opóźniali wypłynięcie, kapitan zdecydował się opuścić port bez oczekiwania na dopełnienie formalności. Dalsza trasa prowadziła przez Turcję i francuski Bliski Wschód.

Dalsze losy i brak powrotu kontroli

Statek dotarł do Stambułu, gdzie polski ambasador Michał Sokolnicki wynegocjował z władzami tureckimi zgodę na przewóz złota koleją przez terytorium Turcji, pod eskortą turecką, do Syrii, pozostającej wówczas pod mandatem Francji. Po kapitulacji Francji złoto wywieziono do Afryki.

Pełnej swobody w dysponowaniu przedwojennym złotem Polska de facto nigdy nie odzyskała. Obecnie Narodowy Bank Polski posiada 700 ton złota, których wartość przekracza 350 mld zł, a większość rezerw znajduje się za granicą.