11 listopada 1918 r. Niemcy wciąż stacjonowali w Warszawie. Dlaczego świętujemy właśnie tego dnia? - Zero.pl

Dziś świętujemy odzyskanie przez Polskę niepodległości. Jak co roku 11 listopada wracamy pamięcią do wydarzeń, które symbolicznie otworzyły nowy rozdział w historii naszego państwa. I dobrze, że dziś nie spieramy się już o tę datę, bo przez wiele lat wcale nie było oczywiste, który dzień powinien stać się najważniejszym świętem odrodzonej Polski.

Różne daty, różne miasta

Co wydarzyło się 11 listopada 1918 roku? Podręcznikowa odpowiedź brzmi: Józef Piłsudski przejął władzę nad wojskiem od Rady Regencyjnej. Problem w tym, że nie oznaczało to automatycznie ani wyzwolenia centralnej Polski, ani nawet Warszawy, gdzie wciąż stacjonowało kilkanaście tysięcy żołnierzy niemieckich.

Dla każdego polskiego miasta odzyskanie niepodległości to inna data. 30-31 października rozbrojono wojska austriackie w Krakowie i Tarnowie. We Lwowie Ukraińców udało się wyprzeć 22 listopada, ale wkrótce wrócili, oblegając miasto do kwietnia 1919 roku. Poznań mógł się cieszyć wolnością dopiero od końca grudnia dzięki powstaniu wielkopolskiemu.

Wilno? Tu sprawa jest jeszcze bardziej skomplikowana. Choć na początku stycznia 1919 roku na tamtejszych budynkach zawisły polskie flagi, po kilku dniach dominował już piechur bolszewicki.

Symboliczna data

Kluczowy dla uzasadnienia 11 listopada jako symbolicznej daty narodzin II RP może być fakt, że tego dnia polscy cywile i żołnierze przejęli z niemieckich rąk wiele ważnych obiektów w Warszawie - m.in. Dyrekcję Kolei, biura Zarządu Cywilnego, sądy, poczty i fabrykę „Gerlach i Pulst” z 800 karabinami maszynowymi.

W nocy z 10 na 11 listopada Piłsudski zawarł porozumienie z niemiecką Centralną Radą Żołnierską w sprawie wyjazdu Niemców z Warszawy. Jeden z oficerów okupanta zapisał: „Jeszcze wczoraj byliśmy panami w tym kraju. W ciągu 24 godzin Rada Żołnierska zrobiła z tym koniec. [Teraz] jesteśmy całkowicie zdani na Piłsudskiego.”

11 listopada ma jeszcze jeden walor międzynarodowy - tego dnia w Compiègne podpisano rozejm kończący I wojnę światową. Politycy prawicy podkreślali, że układ ten oznaczał symboliczne przekreślenie niemieckiej okupacji na ziemiach polskich.

Walka o datę

Patriotyczna lewica, skupiona wokół Polskiej Partii Socjalistycznej, stawiała na 7 listopada - rocznicę powstania w Lublinie Tymczasowego Rządu Ludowej Republiki Polskiej z Ignacym Daszyńskim na czele. Konserwatyści i monarchiści wybierali z kolei 7 października 1918 roku, gdy Rada Regencyjna ogłosiła, że „losy nasze w znacznej mierze w naszych spoczywają rękach”.

Obóz Piłsudskiego początkowo preferował 6 sierpnia - rocznicę wymarszu Pierwszej Kompanii Kadrowej w 1914 roku. Data ta jednak wydawała się zbyt elitarna, skoncentrowana na wąskiej grupie ideowców. 11 listopada miał masowy charakter, gdyż Piłsudski przejął kontrolę nad armią, która rozrosła się z kilkudziesięciu tysięcy do niemal miliona żołnierzy.

Piłsudczycy chcieli związzać z tym dniem jak najszersze kręgi społeczeństwa i zawłaszczyć datę, na którą monopol miała dotychczas prawica. Pomijali jednak niewygodne fakty - choć przyszły Marszałek objął władzę nad wojskiem, jeszcze przez jakiś czas musiał tolerować obecność żołnierzy zaborców w Warszawie.

Ustawa i propaganda

Propagowanie 11 listopada jako święta narodowego nabrało tempa po przewrocie majowym w 1926 roku. Już 8 listopada 1926 roku premier Piłsudski wydał okólnik, zgodnie z którym „w dniu 11 listopada państwo polskie obchodzić będzie 8. rocznicę zrzucenia jarzma niewoli”.

Sanacja dbała, aby 11 listopada kojarzyło się Polakom tylko dobrze. Dzień był wolny dla urzędników, nauczycieli i uczniów, a z czasem wolny od pracy. Pojawiały się odpowiednie opisy w podręcznikach szkolnych, uroczyste nabożeństwa, akademie i parady wojskowe.

W kwietniu 1937 roku Sejm uchwalił ustawę o Święcie Niepodległości, której tekst jedynym twórcą odrodzonego państwa czynił Piłsudskiego. Głosiła, że 11 listopada to „dzień po wsze czasy związany z wielkim imieniem Józefa Piłsudskiego, zwycięskiego Wodza Narodu”. Po 1939 roku świętowania zakazali najpierw Niemcy, a po wojnie komuniści, ale politycy na uchodźstwie i opozycja antykomunistyczna w kraju uznali 11 listopada również za swoje święto.