Współtwórca Bazyliki św. Piotra i watykańskiej kolumnady. Bernini na Wawelu
Na Zamku Królewskim na Wawelu otwarto pierwszą w Polsce wystawę poświęconą Gianlorenzo Berniniemu, skupioną na jego ikonicznym dziele „Ekstaza Świętej Teresy z Ávili”.
Bernini, genialny XVII-wieczny architekt i rzeźbiarz, związany przede wszystkim z Rzymem, po raz pierwszy jest prezentowany w Polsce. Na Zamku Królewskim na Wawelu otwarto wystawę poświęconą jego ikonicznemu dziełu Ekstazie Świętej Teresy z Ávili. Jako architekt Bernini jest najbardziej znany z kolumnady na placu św. Piotra w Watykanie, a także z baldachinu nad grobem św. Piotra i Cathedra Petri.
Wystawa „Ekstazy. Bernini na Wawelu” wpisuje się w serię kameralnych ekspozycji na Zamku Królewskim, będąc kontynuacją dwóch poprzednich: „Ekspresji” z 2023 i „Emocji” z 2024 roku. Ekspozycja znajduje się w dwóch salach na drugim piętrze, w skrzydle zachodnim, z podobną scenografią i towarzyszącą jej barokową muzyką Jana Sebastiana Bacha, tym razem bardziej kontemplacyjną.
Ikoniczna rzeźba
Na wystawie zaprezentowano wielkoformatowe zdjęcie całej kompozycji oraz różnorodne prace związane z rzeźbą Ekstazy Świętej Teresy z Ávili z kaplicy Cornaro w kościele Santa Maria della Vittoria w Rzymie. Wśród eksponatów znajduje się m.in. model twarzy św. Teresy w skali 1:1 z warsztatu Berniniego, grafika z kaplicą Cornaro, terakotowe bozzetto i polichromowana rzeźba.
Bernini długo szukał najlepszego ujęcia głowy mistyczki. Na rysunkach przywiezionych z Lipska święta przedstawiona jest frontalnie, z zamkniętymi oczami i nieznacznie rozchylonymi ustami. W ostatecznej kompozycji ukazana jest z boku, z rozchylonymi ustami i półprzymkniętymi oczami - bardziej sensualna, ze spotęgowanym wyrazem ekstatycznego uniesienia.
Non meno cattiva
Mistyczne uniesienie
Rzeźba Berniniego jest zgodna z zapiskami św. Teresy, hiszpańskiej mistyczki karmelitanki, opisującymi moment transwerberacji - widzenia Anioła przebijającego jej serce ognistą włócznią. Artysta wprowadził dwie nieznaczne zmiany: Anioł stoi po prawej stronie, a grot nie ma ognistego płomienia. Świętą Teresę Bernini umieścił na obłoku, co jest mistrzowskim wykonaniem, gdy marmur w tej części rzeźby wydaje się miękką materią.
Dzieło powstało w latach 1647-1652 jako praca 50-letniego artysty. Jego mistrzostwo polega na łączeniu rzeźby, architektury i malarstwa, tworząc rodzaj theatrum sacrum. Nadprzyrodzony charakter sceny Bernini podkreślił światłem wpadającym przez ukryte okno i spływającym na złote promienie. Członkowie rodziny Cornaro, wyrzeźbieni w dolnej części kompozycji, zdają się patrzeć na scenę z góry jak z teatralnej loży.
Kontrreformacyjny temat
Popularność tematu mistycznej ekstazy w sztuce rozpowszechniła się po Soborze Trydenckim, co miało związek z kontrreformacją i wzrostem pytań egzystencjalnych. Tylko w 1622 roku papież Grzegorz XV wyniósł na ołtarze czterech świętych: Teresę z Ávili, Franciszka Xawerego, Ignacego Loyolę i Filipa Nereusza - wszyscy doświadczyli ekstazy.
Włoski badacz Giovanni Morelli twierdził, że w baroku trudno było znaleźć kościół w Rzymie bez ekstatycznych przedstawień postaci wyłaniających się z mroku z oczami zwróconymi do nieba, opromienionych światłem. Artyści przedstawiali głębokie emocje świętych za pomocą mimiki, gestu, postawy i ruchu. Kościół weryfikował, czy widzenia nie były skutkiem złudzeń czy chorób psychicznych.
Na wystawie pokazano także inne dzieła przedstawiające stany ekstazy, m.in. bozzetta do „Śmierci św. Anastazji” i „Wizji św. Filipa Nereusza”, a także obrazy Śmierć św. Franciszka Xawerego autorstwa Giovanniego Battisty Gauliego i „Św. Jan Nepomucen” Giuseppe Marii Crespiego. Od XVIII wieku temat ekstazy zaczynał powoli w sztuce zanikać.
Powiązane
