Wybory w Brazylii. Ich stawką jest przyszłość „zielonych płuc Ziemi”

Wylesianie brazylijskiej części lasów deszczowych Amazonii spadło do lipca 2026 r. o 41,8 proc., osiągając najniższy poziom od niemal czterdziestu lat. Od sierpnia 2025 r. do lipca 2026 r. wykarczowano 3335 kilometrów kwadratowych lasu, w porównaniu z 5731 kilometrami kwadratowymi rok wcześniej. To spadek o mniej więcej 71 proc. w stosunku do szczytowego poziomu odnotowanego za rządów byłego prezydenta Jaira Bolsonaro.

Prezydentura Jaira Bolsonaro, odsiadzającego obecnie karę 27 lat pozbawienia wolności za planowanie przeprowadzenia zamachu stanu, przyniosła wiele szkód dla środowiska i klimatu. Były prezydent zasłynął m.in. z ograniczania wysiłków na rzecz ograniczania działań na terenach chronionych oraz przyzwolenia na w zasadzie nieograniczone wykorzystywanie Amazonii w celach komercyjnych.

W czasie jego rządów drastycznie spadła liczba kar finansowych nakładanych za nielegalne wypalanie terenów i wylesianie w Amazonii – w latach 2012-2018 ich średnia liczba wynosiła rocznie 4600, a w latach 2019 i 2020 jedynie 2600.

Jair Bolsonaro nad stan Puszczy Amazońskiej przedkładał interesy branży rolnej, przyczyniającej się w ogromnym stopniu do wylesiania lasów deszczowych. Jak wynika z badania przeprowadzonego przez organizację ekologiczną Climate Observatory, produkcja żywności w Brazylii w 2021 r. odpowiadała aż za 74 proc. krajowych emisji gazów cieplarnianych. 78 proc. tych emisji było związanych z produkcją wołowiny, której Brazylia jest największym globalnym eksporterem.

Zgodnie z szacunkami Climate Observatory, gdyby sektor produkcji wołowiny w Brazylii był uwzględniony w globalnym rankingu największych emitentów gazów cieplarnianych, znalazłby się na siódmym miejscu, wyprzedzając np. Japonię. Według Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO), hodowla bydła stanowi główną przyczynę wylesiania lasów deszczowych, odpowiadając za 80 proc. zniszczeń, a brazylijski gigant mięsny JBS w latach 2009-2020 aż dwukrotnie zwiększył liczbę rzeźni w regionie.

Lula i przywrócenie ochrony

Wybrany w 2023 r. na swoją trzecią kadencję, po przerwie, prezydent Luiz Inacio Lula da Silva przywrócił „Plan działań na rzecz zapobiegania i kontroli wylesiania w Amazonii”, zainicjowany podczas jego pierwszej kadencji w 2004 r., a zawieszony w trakcie prezydentury Jaira Bolsonaro.

Przywrócił też do pracy urzędników odpowiedzialnych za ochronę środowiska, m.in. Marinę Silvę, obecnie minister ochrony środowiska i zmian klimatu, a także wdrożył ponownie szereg działań, takich jak satelitarny nadzór nad lasami.

Wylesianie Amazonii w ciągu ostatnich niemal 4 lat drastycznie spadło, a rozwój sektora rolniczego nie zatrzymał się, co potwierdza, że wylesianie nie jest konieczne dla zwiększania produkcji żywności.

Również liczba pożarów w Amazonii była w tym roku bliska rekordowo niskich poziomów, choć wzrosła trzykrotnie od pierwszej tury wyborów 4 października, co wzbudziło podejrzenia władz o celowe wzniecenie pożarów.

Flavio Bolsonaro i kontrowersje

Jair Bolsonaro, poza szkodliwymi działaniami legislacyjnymi, zaszkodził kwestiom ochrony klimatu i środowiska również przez swoją narrację. Naukowcy przyjrzeli się ponad 3600 publikacjom na portalu X (dawny Twitter) ówczesnego prezydenta z 2019 r., wśród których odkryli m.in. 38 wpisów, które sugerowały, że osoby nielegalnie wycinające lasy nie muszą obawiać się żadnych konsekwencji ze strony rządu.

Według badania, które ukazało się na łamach czasopisma „The Journal of Politics”, szkodliwe treści przyczyniły się łącznie do wycinki ok. 170 000 hektarów Amazonii.

Choć Jair Bolsonaro w tych wyborach nie startuje, jego syn Flavio Bolsonaro, będący faworytem w sondażach poparcia, prezentuje podobne poglądy na temat klimatu oraz środowiska. Organizacja Observatório do Clima alarmuje, że jego zwycięstwo byłoby „katastrofą” dla Amazonii oraz oznaczałoby „koniec działań na rzecz ochrony ekosystemów kraju”, a także „zaprzepaszczenie wszystkich postępów poczynionych w polityce klimatycznej w ostatnich latach”.

Przypomina, że Flavio Bolsonaro jako senator głosował za osłabieniem brazylijskich wymogów dotyczących pozwoleń środowiskowych, sprzeciwiał się prawom ludności rdzennej i popierał koncepcję „ram czasowych” w odniesieniu do ziem rdzennych. Oznacza ona możliwość wyznaczania granic terytoriów rdzennych jedynie w przypadku terenów, które były zamieszkane przez te ludy w momencie wejścia w życie brazylijskiej konstytucji, czyli 5 października 1988 r. Problem w tym, że wiele społeczności rdzennych padało wówczas ofiarą wyludnień oraz innych prześladowań.

Wśród „osiągnięć” brazylijskiego senatora warto też wymienić fakt, że w 2024 r. był jedynym, który zagłosował przeciwko ustawie o adaptacji do zmian klimatu.

Obecnie prezentuje zdecydowanie mniej ambitny cel dotyczący wylesiania niż jego przeciwnik – deklaruje, że do 2029 r. wyeliminuje nielegalne wylesianie. Lula planuje z kolei do 2030 r. osiągnąć zerowy bilans wylesiania, co oznacza nie tylko wyeliminowanie nielegalnej wycinki lasów, ale także zapewnienie, że każda ilość lasu usunięta w danym regionie lub okresie zostanie zrekompensowana poprzez odtworzenie obszarów leśnych.

Flavio Bolsonaro nie wspomina o paliwach kopalnych, ale mówi o inwestowaniu w biopaliwa, energię słoneczną i wiatrową oraz „zielony” wodór. Lula otwarcie mówi o stopniowym odchodzeniu od paliw kopalnych na rzecz biopaliw i innych paliw niskoemisyjnych.

Szanse obu kandydatów są bardzo wyrównane – według najnowszych sondaży instytutu Quaest Bolsonaro prowadzi z bardzo niewielką przewagą. Obecnie otrzymałby 45 proc. głosów, a Lula 44 proc.